अन्तरिक्षमा भारतको नयाँ उडान : प्रतिस्पर्धाभन्दा सहकार्यमा जोड

अन्तरिक्ष क्षेत्रमा विश्वव्यापी प्रतिस्पर्धा बढिरहेका बेला भारतले आफ्नो प्राविधिक क्षमता र अन्तरिक्ष उपलब्धिलाई दीर्घकालीन अन्तर्राष्ट्रिय साझेदारीमा रूपान्तरण गर्ने अवसर पाएको छ। कम लागतमा विश्वसनीय अन्तरिक्ष अभियान सञ्चालन गर्ने मुलुकका रूपमा स्थापित भारतले अब अन्तरिक्ष प्रविधिलाई वैज्ञानिक प्रगति, आर्थिक वृद्धि र दिगो विकाससँग जोडेर अघि बढाउने रणनीति बनाउनुपर्ने देखिएको छ।

भारतको अन्तरिक्ष कार्यक्रम सुरुदेखि नै राष्ट्रिय विकाससँग जोडिएको थियो। भारतीय अन्तरिक्ष कार्यक्रमका संस्थापक डा. विक्रम साराभाईले अन्तरिक्ष प्रविधिलाई आम नागरिकको जीवनस्तर सुधार गर्ने माध्यमका रूपमा अघि बढाएका थिए। त्यसैअनुसार सञ्चार, मौसम पूर्वानुमान, विपद् व्यवस्थापन, स्वास्थ्य, कृषि तथा शिक्षाजस्ता क्षेत्रमा भूउपग्रह प्रविधिको प्रयोग विस्तार गरिएको थियो।

पछिल्लो समय भारतको अन्तरिक्ष क्षमता विकासमुखी प्रयोगमा मात्र सीमित छैन। चन्द्रयान, मंगलयान, आदित्य–एल१ जस्ता अभियान र आगामी गगनयान कार्यक्रमले भारतलाई जटिल अन्तरिक्ष अभियान सञ्चालन गर्न सक्षम राष्ट्रका रूपमा स्थापित गरेका छन्। चन्द्रयान–३ को सफल अवतरणपछि भारत विश्वका प्रमुख अन्तरिक्ष शक्तिहरूमध्ये एकका रूपमा थप स्थापित भएको छ।

विश्वव्यापी अन्तरिक्ष अर्थतन्त्र पनि तीव्र रूपमा विस्तार भइरहेको छ। स्याटेलाइट सञ्चार, पृथ्वी अवलोकन, नेभिगेसन, जलवायु सेवा, ब्रोडब्यान्ड कनेक्टिभिटी तथा चन्द्र अन्वेषणजस्ता क्षेत्रमा व्यावसायिक सम्भावना बढ्दै गएका छन्। आफ्नै अन्तरिक्ष प्रविधि र पूर्वाधार सीमित भएका देशहरू भरपर्दो तथा दीर्घकालीन साझेदारको खोजीमा रहेका बेला भारतले ठूलो अवसर पाएको हो।

सन् २०२० मा अन्तरिक्ष क्षेत्रलाई उदारीकरण गरेपछि भारतमा निजी क्षेत्रको सहभागिता उल्लेख्य रूपमा बढेको छ। इन्डियन नेसनल स्पेस प्रमोसन एन्ड अथोराइजेसन सेन्टर, न्यु स्पेस इन्डिया लिमिटेड तथा निजी अन्तरिक्ष कम्पनीहरूको विस्तारले भारतमा नयाँ अन्तरिक्ष पारिस्थितिकीतन्त्र विकास भएको छ।

स्काइरुट एरोस्पेस, पिक्सेल र अग्निकुल कस्मोसजस्ता भारतीय स्टार्टअपले प्रक्षेपण यान, स्याटेलाइट, भूस्थानिक तथा प्रणोदन प्रविधिमा काम गरिरहेका छन्। यसले भारतीय निजी क्षेत्र अन्तर्राष्ट्रिय अन्तरिक्ष बजारमा प्रतिस्पर्धा गर्न सक्षम हुँदै गएको देखाएको छ।

अब भारतले आफूलाई केवल कम लागतको प्रक्षेपण सेवा प्रदायकका रूपमा सीमित राख्नुको सट्टा स्याटेलाइट डिजाइन, प्रक्षेपण, ग्राउन्ड स्टेसन, अभियान सञ्चालन, अन्तरिक्ष यात्री प्रशिक्षण र क्षमता अभिवृद्धि सहितको समग्र अन्तरिक्ष साझेदारका रूपमा अघि बढाउन सक्छ।

विशेषगरी विश्व दक्षिण तथा हिन्द–प्रशान्त क्षेत्रका विकासशील मुलुकका लागि कृषि, विपद् व्यवस्थापन, जलवायु निगरानी, सञ्चार तथा समुद्री सुरक्षामा अन्तरिक्ष प्रविधिको प्रयोग महत्वपूर्ण हुन सक्छ। भारतले यस्ता क्षेत्रमा सस्तो, अनुकूलित र विश्वसनीय प्रविधि उपलब्ध गराउन सके अन्तरिक्ष सहकार्य उसको कूटनीतिक प्रभाव विस्तार गर्ने महत्वपूर्ण माध्यमसमेत बन्न सक्छ।

दक्षिण एसिया स्याटेलाइटमार्फत छिमेकी मुलुकलाई सञ्चार तथा विकाससम्बन्धी सेवा उपलब्ध गराएको भारतले अन्तरिक्ष कूटनीतिको सम्भावना यसअघि नै देखाइसकेको छ। त्यस्तै, नासा, युरोपेली अन्तरिक्ष एजेन्सी र जापान एरोस्पेस एक्सप्लोरेसन एजेन्सीसँगको सहकार्यले भारतको वैज्ञानिक तथा प्राविधिक क्षमता थप बलियो बनाएको छ।

तर अन्तरिक्ष क्षेत्रमा आफ्नो पूर्ण क्षमता उपयोग गर्न भारतले केही सुधारलाई तीव्रता दिनुपर्नेछ। नियामकीय स्वीकृति प्रक्रिया सहज बनाउने, जोखिम लगानीमा पहुँच विस्तार गर्ने, बौद्धिक सम्पत्तिको संरक्षण बलियो बनाउने तथा अनुसन्धान संस्था, विश्वविद्यालय र निजी क्षेत्रबीच सहकार्य बढाउने आवश्यकता छ।

अन्तरिक्ष फोहोर, कक्षीय भीडभाड, अन्तरिक्ष स्रोतको जिम्मेवार उपयोग र सबै मुलुकका लागि समान अवसरजस्ता विषय पनि आगामी दिनमा महत्वपूर्ण बन्नेछन्। यी विषयमा अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्ड निर्माणमा भारतले प्रभावकारी भूमिका खेल्न सक्ने सम्भावना छ।

यसरी भारतका लागि आगामी दशक अन्तरिक्षमा आफ्नो प्राविधिक क्षमता प्रदर्शन गर्ने मात्र होइन, सहकार्य, विकास र कूटनीतिक साझेदारीको नयाँ आधार निर्माण गर्ने समय बन्न सक्छ। समावेशिता, पारस्परिक लाभ र नवप्रवर्तनमा आधारित अन्तर्राष्ट्रिय साझेदारी विस्तार गर्न सके भारतले विश्व अन्तरिक्ष क्षेत्रमा आफ्नो प्रभाव अझ फराकिलो बनाउन सक्नेछ।