सम्भावनाको खानी कोल्हवी:पर्यटन विकासमा कसको उदासीनता ?

अशेष ढुंगाना:प्राकृतिक सम्पदा,धार्मिक आस्था,जैविक विविधता र मौलिक संस्कृति कुनै पनि क्षेत्रको पर्यटन विकासका प्रमुख आधार हुन्। यी सबै विशेषता एउटै नगरभित्र उपलब्ध हुनु आफैंमा ठूलो अवसर हो।

बारा जिल्लाको कोल्हवी नगरपालिका यस्तै सम्भावनाले भरिपूर्ण हुँदाहुँदै पनि पर्यटनको क्षेत्रमा अपेक्षित विकास गर्न सकेको छैन। पर्यटनका दृष्टिले महत्त्वपूर्ण स्थलहरू वर्षौंदेखि ओझेलमा छन्। स्थानीय सरकार,प्रदेश सरकार,संघीय सरकार तथा सरोकारवाला निकायबीच समन्वयको अभाव हुँदा कोल्हवीको पर्यटन सम्भावना अझै पनि कागजमै सीमित देखिन्छ।

कोल्हवी–५ स्थित बोधवन माछा गाउँ धार्मिक,प्राकृतिक र ग्रामीण पर्यटनको उत्कृष्ट गन्तव्य बन्न सक्ने स्थान हो। यहाँ रहेका माछा पालन पोखरी, हरियाली वातावरण र ग्रामीण जीवनशैलीले आन्तरिक तथा बाह्य पर्यटकलाई सहजै आकर्षित गर्न सक्छ।उचित पूर्वाधार, प्रचार–प्रसार र व्यवस्थापन हुन सके यस क्षेत्रले स्थानीय रोजगारी सिर्जना गर्नुका साथै नगरको आर्थिक गतिविधिलाई समेत चलायमान बनाउन सक्छ। तर आजसम्म यस स्थानलाई व्यवस्थित पर्यटन गन्तव्यका रूपमा विकास गर्ने ठोस पहल देखिएको छैन।

त्यसैगरी कोल्हवी–८ मा रहेको काट घाट मन्दिर धार्मिक आस्थाको केन्द्र हो। दैनिक पूजा–आराधनाका साथै विभिन्न पर्वमा भक्तजनको उल्लेखनीय उपस्थिति रहने यस स्थलमा आधारभूत पूर्वाधार अझै कमजोर छन्। मन्दिर परिसरको सौन्दर्यीकरण,विश्रामस्थल, शौचालय,खानेपानी,पार्किङ र सूचना बोर्डजस्ता आवश्यक संरचना निर्माण भए धार्मिक पर्यटनको ठूलो सम्भावना रहेको स्थानीयको विश्वास छ। तर योजनाबद्ध विकासको अभावले यसको आकर्षण सीमित बनेको छ।

कोल्हवी–२ मा रहेको पातालगङ्गा सिमसार क्षेत्र जैविक विविधता र पर्यावरणीय दृष्टिले अत्यन्त महत्त्वपूर्ण सम्पदा हो। जलचर,चराचुरुङ्गी तथा प्राकृतिक वनस्पतिको संरक्षणसँगै यसलाई इको–टुरिजमका रूपमा विकास गर्न सकिने पर्याप्त आधार छन्। सिमसार क्षेत्रमा अवलोकन टावर, पैदल मार्ग,सूचना केन्द्र र वातावरणमैत्री संरचना निर्माण गर्न सके विद्यार्थी,अनुसन्धानकर्ता तथा प्रकृतिप्रेमी पर्यटकका लागि आकर्षक गन्तव्य बन्न सक्छ। तर संरक्षण र पर्यटन प्रवर्द्धन दुवै पक्षमा प्रभावकारी काम हुन नसक्दा यसको वास्तविक मूल्य उजागर हुन सकेको छैन।

प्राकृतिक र धार्मिक सम्पदासँगै थारु समुदायको मौलिक संस्कृति पनि कोल्हवीको अर्को महत्त्वपूर्ण पहिचान हो। थारु समुदायको परम्परागत घर,भेषभूषा,भाषा,नृत्य,गीत,खानपान र जीवनशैली आफैंमा सांस्कृतिक पर्यटनका आधार हुन्। माघी,जितिया,अष्टिम्की लगायतका पर्वहरूलाई पर्यटनसँग जोडेर प्रवर्द्धन गर्न सकिए कोल्हवी सांस्कृतिक पर्यटनको नयाँ केन्द्र बन्न सक्छ। तर यस्ता सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षण र प्रवर्द्धनका लागि दीर्घकालीन योजना बन्न सकेको देखिँदैन।

पर्यटन विकासका लागि आवश्यक पूर्वाधार,स्पष्ट नीति,बजेट, प्रचार–प्रसार र निजी क्षेत्रसँगको सहकार्य अपरिहार्य हुन्छ। तर कोल्हवीमा यी पक्षहरू अपेक्षाकृत कमजोर देखिन्छन्। नगरको आवधिक विकास योजनामा पर्यटनलाई प्राथमिकता दिइए पनि कार्यान्वयन प्रभावकारी हुन सकेको छैन। सम्भावना भएका क्षेत्रको पहिचान भए पनि व्यवस्थित गुरुयोजना निर्माण,लगानी आकर्षण र ब्रान्डिङमा आवश्यक ध्यान पुगेको छैन।

स्थानीयवासीहरूका अनुसार पर्यटन विकासका विषयमा राजनीतिक इच्छाशक्ति कमजोर देखिन्छ। हरेक वर्ष विभिन्न शीर्षकमा बजेट छुट्याइए पनि दीर्घकालीन पर्यटन पूर्वाधार निर्माणतर्फ पर्याप्त लगानी भएको अनुभव हुँदैन।पर्यटनलाई केवल भ्रमणस्थल निर्माणमा सीमित नराखी स्थानीय उत्पादन,कृषि,हस्तकला,होमस्टे,होटल व्यवसाय र यातायातसँग जोड्न सके आर्थिक लाभ धेरै गुणा बढ्न सक्छ।

पर्यटन प्रवर्द्धनमा सञ्चार माध्यमको भूमिका पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ। स्थानीय पर्यटकीय क्षेत्रहरूको नियमित प्रचार–प्रसार, वृत्तचित्र निर्माण, डिजिटल सामग्री उत्पादन तथा सामाजिक सञ्जालमार्फत ब्रान्डिङ गर्न सके कोल्हवीको पहिचान राष्ट्रियस्तरमा विस्तार हुन सक्छ। अहिले पनि धेरै नेपालीलाई कोल्हवीमा यस्ता आकर्षक पर्यटकीय गन्तव्य रहेको जानकारी छैन।

विशेषज्ञहरूका अनुसार पर्यटन विकास कुनै एक निकायको मात्र जिम्मेवारी होइन। स्थानीय सरकार,प्रदेश सरकार,संघीय सरकार, निजी क्षेत्र,पर्यटन व्यवसायी,स्थानीय समुदाय र सञ्चार क्षेत्रबीच सहकार्य भए मात्र दिगो पर्यटन सम्भव हुन्छ। स्थानीय समुदायको सक्रिय सहभागिता बिना कुनै पनि पर्यटन योजना सफल हुन सक्दैन।

आजको आवश्यकता भनेको कोल्हवीका सम्भावित पर्यटकीय क्षेत्रहरूको वैज्ञानिक अध्ययन गरी एकीकृत पर्यटन गुरुयोजना तयार गर्नु,आवश्यक पूर्वाधार निर्माण गर्नु,निजी लगानी आकर्षित गर्नु र राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा प्रभावकारी प्रचार–प्रसार गर्नु हो। बोधवन माछा गाउँ,काट घाट मन्दिर,पातालगङ्गा सिमसार क्षेत्र र थारु संस्कृतिलाई एउटै पर्यटन परिपथ (Tourism Circuit) का रूपमा विकास गर्न सकिए कोल्हवीले मधेश प्रदेशकै आकर्षक पर्यटन गन्तव्यका रूपमा नयाँ पहिचान बनाउन सक्छ।

प्रश्न भने अझै उही छ—यति धेरै सम्भावना हुँदाहुँदै पनि कोल्हवीको पर्यटन विकासमा किन कसैको गम्भीर ध्यान पुगिरहेको छैन?यसको जिम्मेवारी केवल स्थानीय सरकारको मात्र होइन;प्रदेश र संघीय सरकार,निजी क्षेत्र तथा स्थानीय समुदाय सबैको साझा उत्तरदायित्व हो। सम्भावनालाई अवसरमा रूपान्तरण गर्ने समय अहिले नै हो। अन्यथा,प्राकृतिक सौन्दर्य,धार्मिक सम्पदा र सांस्कृतिक धरोहर केवल सम्भावनाको कथामै सीमित रहनेछन्।